Zespoły przedmiotowe

Potrzebne do matury...

Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

W przyszłym tygodniu kolejne matury próbne. Jeśli ktoś jest niezadowolony ze swoich wcześniejszych wyników z języka polskiego albo uznał, że warto się "jakoś przygotować" - niech z uwagą ( dla siebie) przeczyta zamieszczone w rozwinięciu tego artykułu wskazówki Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.
Może też zajrzeć do rad udzielanych przeze mnie ubiegłorocznym maturzystom ( wszyscy zdali!:)) - wystarczy kliknąć- matura pisemna, zaś o maturze ustnej można poczytać tutaj -kliknij

pprof

 

WSKAZÓWKI CKE DOTYCZĄCE MATURY Z JĘZYKA POLSKIEGO:
POZIOM PODSTAWOWY:

1. Jak analizować prozę?

Analizować i interpretować można cały utwór, ale można także badać jego wybrane poziomy (np. ukształtowanie stylistyczne lub wersyfikacyjne, strukturę na tle tradycji gatunku, budowę świata przedstawionego, kreację narratora) albo fragmenty (np.: fragment powieści lub opowiadania, dygresję z poematu dygresyjnego, jeden wiersz z cyklu poetyckiego, pieśni w poemacie).

Jakie czynności analityczno-interpretacyjne powinien wykonać piszący wypracowanie maturalne? Przede wszystkim powinien wyjaśnić i zinterpretować najważniejsze aspekty utworu dotyczące treści oraz określić sposób ich prezentacji w dziele. Istotne dla analizy jest też przywołanie stosownych kontekstów lub kontekstu oraz rozpoznanie najważniejszych kategorii słownictwa i stylu.

Ponieważ proza koncentruje się przede wszystkim na przedstawieniu powiązanych ze sobą wydarzeń, piszący powinien określić typ tekstu, który stanowi przedmiot jego rozważań, a więc rozpoznać gatunek utworu, tzn. określić, czy ma do czynienia z opowiadaniem, nowelą, powieścią, esejem itp.

Podczas analizy tekstu epickiego niezwykle istotne jest rozpoznanie narratora i określenie sytuacji narracyjnej.

Narrator to skonstruowana przez autora fikcyjna osoba opowiadająca w dziele epickim, nadawca wypowiedzi, w której rodzi się, kształtuje i rozwija świat przedstawiony utworu, czyli fabuła, bohaterowie, tło zdarzeń. Narrator może wypowiadać się w 3. os. lp. (narracja trzecioosobowa) lub w 1. os. lp. (narracja pierwszoosobowa). Narrator w 3. os., zwany też narratorem abstrakcyjnym, jest najczęściej wszechwiedzący, wykorzystuje pełną wiedzę o świecie przedstawionym, przyjmuje rolę autorytetu moralnego, zazwyczaj stara się nie ujawniać swojej obecności (ukrywa się poza światem przedstawionym), aby stworzyć wrażenie, że przedstawione postacie i wydarzenia obiektywnie tłumaczą się same przez się. Stara się eksponować pewne wydarzenia i postacie, stwarza wrażenie obiektywności i bezstronności. Jednak najczęściej ujawnia się w narracji poprzez komentarze odnarratorskie, czyli opinie i stwierdzenia, których nie można przypisać postaciom, a także przez stylistyczne ukształtowanie narracji. Czasem jednak nie jest do końca obiektywny, przedstawia bowiem sytuację z punktu widzenia któregoś z bohaterów.

Obok narratora trzecioosobowego w tekstach pojawia się narrator pierwszoosobowy, który należy do świata przedstawionego, a więc jest jednym z bohaterów (postaci) utworu. Narrator pierwszoosobowy zazwyczaj opowiada o wydarzeniach z czasowego dystansu, co pozwala mu np. na krytyczną ocenę swojego postępowania. Narrator pierwszoosobowy to tzw. narrator konkretny, o którym możemy powiedzieć, kim jest, czym się zajmuje itd. Fakt, że narrator należy do świata przedstawionego, czyli jest bohaterem, ma pewne konsekwencje; posiadaną przez niego wiedzę o świecie ogranicza jego jednostkowe doświadczenie. Narratora obowiązuje w tym przypadku zasada prawdopodobieństwa psychologicznego, ma prawo mówić tylko o tym, co widział i przeżył, wszystko inne wymaga uzasadnienia.

Rekonstruując osobę narratora, konkretnego czy abstrakcyjnego, należy pamiętać, że jest to kategoria literacka. A to znaczy, że pomimo zabiegów stylizacyjnych, polegających na obdarzaniu opowiadającego bohatera cechami autora, nie należy utożsamiać narratora z realnym autorem-twórcą.

Rozpoznanie kreacji narratora wymaga również określenia sposobu prowadzenia narracji.

Narracją nazywamy wypowiedź narratora. Narracja składa się z opisów prezentujących statyczne elementy współtworzące tło wydarzeń (przestrzeń, miejsca, przedmioty, wygląd postaci itd.) i opowiadania prezentującego wydarzenia w przebiegu czasowym. Opis przedstawia najczęściej usytuowanie wydarzeń i postaci w przestrzeni. Ma zazwyczaj charakter statyczny i pozaczasowy w porównaniu do opowiadania. Może stanowić wyraźnie wyodrębnioną część, ale najczęściej przeplata się z opowiadaniem. Opowiadanie pozwala pokazać czasowe następstwo wydarzeń. W zależności od szczegółowości ich przedstawienia można mówić o opowiadaniu unaoczniającym, najczęściej w czasie teraźniejszym, które prezentuje wydarzenia bezpośrednio, konkretnie i plastycznie, oraz o opowiadaniu informacyjnym, przekazującym zdarzenia typowe i powtarzalne lub wiedzę o nich uogólnioną przez narratora.

Narracja jest głównym sposobem wypowiedzi w utworze epickim; towarzyszą jej zazwyczaj, jako druga płaszczyzna językowa, wypowiedzi postaci, które są wobec niej strukturalnie podrzędne. Należą do nich:

mowa niezależna: wydzielona z narracji, najczęściej dialogi i monologi bohaterów, np. „Czas wszystko leczy – powiedział kapitan.”

mowa zależna: jeden ze sposobów przytaczania wypowiedzi postaci; typowa konstrukcja: „powiedział, że...”; np. „Kapitan pomyślał wówczas, że czas wszystko uleczy”.

mowa pozornie zależna: znosi ścisłe rozgraniczenia między tekstem opowiadania a przytoczeniem, np. narrator trzecioosobowy przedstawia myśli, odczucia bohatera tak, jakby mówił sam bohater. Narrator mówi niby od siebie, posługuje się formami językowymi właściwymi opowiadaniu, a w rzeczywistości przekazuje wiernie tok myśli i doznań bohatera, nie angażując się w ich referowanie; np.: „Zamknęła się w swoim gabinecie i poczęła marzyć. Marzyła, że Wokulski sprzedał swój sklep, a kupił dobra ziemskie, lecz pozostał naczelnikiem spółki handlowej przynoszącej ogromne zyski. Cała arystokracja przyjmowała go u siebie, ona zaś, panna Izabela, zrobiła go swoim powiernikiem. On podźwignął ich majątek i podniósł go do dawnej świetności; on spełniał wszystkie jej zlecenia; on narażał się, ile razy była tego potrzeba. On wreszcie wyszukał jej męża, odpowiedniego znakomitości domu Łęckich”.

Monolog: forma przedstawienia myśli i przeżyć wewnętrznych bohatera; monolog rzadko bywa wypowiadany wprost, dlatego też nazywany jest monologiem wewnętrznym.

Narracja wprowadza więc do utworu epickiego czynniki stylistycznie ujednolicające, natomiast wypowiedzi postaci wnoszą element różnorodności stylistycznej.

W narracji pojawiać się może również technika punktów widzenia – umieszczenie zdarzeń w świadomości jednej lub kilku postaci, co pozwala na przedstawienie ich z różnych perspektyw. Opowiadana historia nie jest wtedy dana czytelnikowi jako gotowa, uporządkowana, zawierająca oceny relacja narratora. Wymaga ona śledzenia wypowiedzi i opinii wielu postaci, rekonstrukcji zdarzeń i dokonywania oceny przez samego czytelnika.

Bieg narracji wpływa na ukształtowanie świata przedstawionego: fabułę, akcję, wątki, postaci, tło zdarzeń. To kolejne elementy, które należy uwzględnić w analizie tekstu.

Fabuła jest tu pojęciem najszerszym i obejmuje wszystkie zdarzenia zaprezentowane w utworze. Akcja to łańcuch wydarzeń prowadzących do określonego celu; początkiem jest zawiązanie, a końcem rozwiązanie akcji. Zawiązaniem akcji może być np. jakaś konfliktowa sytuacja, spór lub brzemienna w skutkach decyzja. Rozwiązaniem akcji są ostateczne skutki podejmowanych przez postacie działań: ślub, rozstanie, śmierć itp. Akcja może składać się z jednego lub kilku wątków, czyli ciągów zdarzeń związanych z określoną postacią. Wątkiem głównym w powieści jest wątek najbardziej rozbudowany, wokół którego koncentruje się zazwyczaj problematyka i przesłanie utworu. Wydarzenia niezwiązane z żadnym wątkiem nazywamy epizodami. Dla rozumienia utworu znaczenie epizodów może być duże. Niekiedy eksponują one cechy charakteru bohaterów, stanowią element motywacji ich postępowania, mogą rzutować na całościową interpretację wymowy utworu. Wydarzenia poprzedzające akcję przedstawioną w utworze nazywamy przedakcją. Zwykle odgrywa ona dużą rolę przy rekonstrukcji losów bohaterów (wyjaśnia lub motywuje ich postępowanie) oraz przy odczytywaniu całościowej wymowy dzieła. Odczytując problematykę utworu, należy brać pod uwagę całą fabułę, a więc akcję, wątki i epizody.

Postać literacka (bohater literacki) to fikcyjna osoba występująca w świecie przedstawionym dzieła literackiego. Jest ona całością zbudowaną z różnorodnych elementów: składają się na nią cechy (wyglądu i charakteru), działania, myśli, przypisywane jej wypowiedzi. Decydujący wpływ na powiązanie tych elementów ma określony wzór integracji, którego zewnętrznym wykładnikiem jest imię własne postaci literackiej, wyodrębniające ją spośród elementów świata przedstawionego.

W zależności od czynników, którym przyznaje się pierwszeństwo w wyznaczaniu zachowań postaci, wyróżnić można następujące rodzaje motywacji:

–        realistyczną (psychologiczną,biologiczną, społeczną),

–        fantastyczną (baśniową, metafizyczną).

W wielu utworach różne rodzaje motywacji splatają się ze sobą.

Dla dokonania pełnej interpretacji utworu niezbędna jest też analiza jego właściwości stylistycznych, bowiem przez rozpoznanie cech języka docieramy do treści, zaś styl kreowany za pośrednictwem słownictwa pozwala na określenie idei autora. Piszący powinien pamiętać, że dobór słownictwa zależy od co najmniej dwóch czynników: świata, do którego należy narrator oraz świata, który chce wykreować w utworze.

Analizując język utworu, piszący powinien wziąć pod uwagę jego warstwę leksykalną (np. synonimy, homonimy, dialektyzmy, regionalizmy, kolokwializmy), gdyż wykorzystanie słowa w odpowiednim kontekście może być elementem charakterystyki postaci, środowiska itp. Istotne jest zauważenie, że te same słowa w różnym kontekście, w towarzystwie innych słów, mogą znaczyć zupełnie co innego. Z kolei analiza składniowa tekstu (rozpoznawanie np. zdań pytających, zdań krótkich albo wielokrotnie złożonych, inwersji, apostrof, pytań retorycznych, ironii) umożliwia dotarcie do treści dosłownych i ukrytych, co stanowi podstawę do określenia idei utworu, stosunku autora do przedstawianych wydarzeń lub wykreowanych bohaterów czy też do rozpoznania nastroju tekstu itd.

Dla analizy ważny jest też styl utworu, który jest często uzależniony zarówno od zjawisk ściśle literackich (epoka literacka), jak od charakteru samego języka tekstu. Styl utworu określany jest również przez gatunek literacki, do jakiego dany utwór należy. Istotne jest też, by piszący potrafił rozpoznać stylizację językową (dialektyzację, archaizację, stylizację środowiskową), jeżeli występuje ona w tekście, bowiem celem stylizacji jest nie tylko naśladowanie określonego stylu, lecz przede wszystkim stworzenie nowej wartości artystycznej wpływającej na sposób ujęcia tematu lub wyrażaną postawę wobec świata.

Wszystkie poglądy, sądy i oceny pisarza na temat rzeczywistości wypowiedziane w utworze: zarówno wprost przez autora, jak i wyrażane pośrednio, poprzez różne elementy świata przedstawionego i ich układ (zwłaszcza przez narratora lub bohatera), składają się na zawartość ideową tekstu, stanowiącą wyraz postawy autora wobec rzeczywistości pozaliterackiej.

2. Elementy analizy i interpretacji wiersza

  1. Sformułowanie tezy/hipotezy interpretacyjnej (wstępne rozpoznanie głównego tematu/problemu wiersza).
  2. Określenie sytuacji lirycznej, czyli rozpoznanie: typu liryki (charakter liryki, okoliczności mówienia, typ mówienia), charakteru podmiotu mówiącego (kto, do kogo, po co mówi?).
  3. Ukazanie sposobu konstruowania sytuacji lirycznej(miejsca, czasu, obrazowania):

–        wszystkie zabiegi poetyckie oraz elementy świata przedstawionego (miejsce, czas, obrazowanie) powinny być ujęte integralnie i funkcjonalnie (bez dychotomii),

–        w obrazowaniu należy dostrzec zabiegi poetyckie, czyli zastosowane w wierszu zabiegi kompozycyjne i językowe (językowe, to znaczy nie tylko stylistyczne),

–        zabiegi językowe to wszystkie ważne dla wymowy wiersza użycia słów, związków wyrazowych, zabiegów składniowych, form fleksyjnych (np.: używanie imiesłowów, czasów…),

–        środki stylistyczne – mieszczą się w językowych, mają dla liryki szczególne znaczenie, są to: środki leksykalne, semantyczne (tropy), składniowe, brzmieniowe, wersyfikacyjne,

–        w opisie wiersza na poziomie podstawowym ważne, aby środki omówione należały do tak zwanych oczywistych, czyli były nieskomplikowane.

Wyliczenie niektórych ważniejszych środków stylistycznych

–        brzmieniowe, np.: onomatopeja, instrumentacja brzmieniowa,

–        leksykalne, np.: zgrubienia, zdrobnienia, neologizmy, archaizmy, kolokwializmy,

–        semantyczne, np.: metafory (typy), epitet, porównanie, symbol, alegoria,

–        składniowe, np.: anafora, epifora, paralelizm, powtórzenia, pytanie retoryczne, wykrzyknienie,

–        wersyfikacyjne, np.: rytm, rym, system wersyfikacyjny (np. sylabotonizm), refren,

–        kompozycyjne, np. gatunek, miejsca znaczące i powtarzające się motywy.

  1. Interpretacja w kontekstach:

–        ogólnych,

–        właściwych (kontekst właściwy wynika z typu wiersza i odniesień, np.: liryka wyznania zakłada kontekst biograficzny/liryka opisowa zakłada kontekst historyczny/liryka refleksyjna zakłada kontekst filozoficzny.

Kontekstowość łączy się też z intertekstualnością, czyli z kontekstem historycznoliterackim/z komparatystyką, czyli z kontekstami innych niż literatura dziedzin sztuki.

  1. Asocjacyjność myślenia, skojarzenia w granicach wyznaczonych przez sens wiersza i przyjętą metodologię jego opisu (bez jej nazywania).
  1. Uogólnienie/podsumowanie, czyli tzw. otwarcie „na po czytaniu”.

DLA ROZSZERZONYCH :)

Na czym polega realizacja wypowiedzi argumentacyjnej dotycząca tekstu teoretycznego

Wypowiedź argumentacyjna

Ma charakter problemowy. Tworzenie wypowiedzi argumentacyjnej (w formie wybranej przez zdającego, np. rozprawki lub szkicu) wymaga odniesienia się do tekstu historycznoliterackiego albo teoretycznoliterackiego, albo krytycznoliterackiego.

Rozprawka

Ma, podobnie jak na poziomie podstawowym, charakter problemowy.

Zadanie składa się z polecenia i tekstu teoretycznego (krytycznoliterackiego, historycznoliterackiego lub teoretycznoliterackiego).

Od zdającego wymaga się

–      zrozumienia załączonego do polecenia tekstu krytycznoliterackiego, historycznoliterackiego lub teoretycznoliterackiego;

–      określenia głównego problemu przedstawionego w tekście – tekst wybrany do analizy musi zawierać problem wymagający rozstrzygnięcia krytycznego.

Zdający

–        rozpoznaje problem, opisuje go, proponuje rozwinięcie,

–        rozważa i ocenia rozwiązanie problemu, które przedstawił autor tekstu,

–        formułuje argumenty dowodzące słuszności stanowiska autora lub argumenty potwierdzające krytyczny stosunek wobec tego stanowiska,

–        w argumentacji wykorzystuje inne teksty kultury.

Szkic krytyczny to druga z form wypowiedzi argumentacyjnej, którą może napisać zdający.

Może mieć charakter eseju lub artykułu krytyczno-literackiego. Napisanie szkicu krytycznego wymaga wyrazistego zarysowania problemu i rozwiązania go w sposób ujawniający wyraźnie indywidualną interpretację problemu. Problem może zostać zasygnalizowany tytułem. W szkicu krytycznym wymagana jest w przejrzysta kompozycja, co nie wyklucza asocjacyjnego charakteru wypowiedzi. W wypowiedzi powinno się wyraźnie zaznaczyć dążenie do syntetycznego ujęcia analizowanego zagadnienia.

Praktyczne wskazówki do pisania szkicu krytycznego

W pisaniu eseju istotne jest wyodrębnienie i ostre zarysowanie konkretnego tematu. Ta forma wypowiedzi charakteryzuje się erudycyjnością i syntetyczną przejrzystą kompozycją właściwą dla struktury gatunku i indywidualnej (autorskiej) interpretacji problemu. Często znajdują się w szkicu aneksy, przypisy, bibliografia. To forma dla wybranych.

Najważniejsze w tworzeniu szkicu jest 12 etapów:

  1. staranne przeanalizowanie tematu i materiału źródłowego (odczytanie problemu, pojęć, sformułowanie tezy/tez/hipotezy/hipotez, czyli interpretowanie problemu różnymi sposobami i metodami),
  2. szerokie kojarzenie problemu z innymi możliwymi odniesieniami (tekstami kultury),
  3. funkcjonalne dobranie i uporządkowanie tekstów kultury (selekcjonowanie możliwych źródeł zastosowanych jako egzemplifikacja założeń, argumentacja i kontekstowe odniesienia),
  4. ustalenie ostatecznych zasad doboru przykładów i ich układu (rezygnacja z banalnych, zbyt często wykorzystywanych dzieł, wybranie najbardziej nośnych, ciekawych),
  5. opisanie związków i analogii pomiędzy poszczególnymi stwierdzeniami i przykładami dzieł (zarysowanie układu, logiki wywodu, czyli rozbudowanej, ale i jednorodnej całości wypowiedzi),
  6. poszerzanie wiedzy o wybranym materiale źródłowym (doskonalenie kompetencji poznawczych),
  7. tworzenie polemicznego ujęcia (ewentualnie) – różne refleksje o tym samym,
  8. konfrontacja swojego stanowiska z poglądami innych osób (wnioski z lektury i rozmawiania),
  9. komponowanie całości – zgromadzenie wszystkich myśli w samodzielne całostki znaczeniowe (redakcja językowa, akapitowanie, funkcjonowanie słów-kluczy, motywu przewodniego w trosce o spójność całości wypowiedzi),
  10. ostateczna analiza układu akapitów i argumentacji (unikanie przypadkowości wyliczania),
  11. „ogarnięcie” całości, czyli pisanie wprowadzenia, w którym może znaleźć się informacja o najważniejszym wątku, osi konstrukcyjnej, skojarzeniach, przywołania czyjejś myśli,
  12. korekta całości, szczególnie struktury po upływie jakiegoś czasu (słynne „biurko Horacego”).

Elementy analizy i interpretacji porównawczej

  1. 1. Podstawowe czynności analityczno-interpretacyjne

1.1.            Sformułowanie tezy/hipotezy interpretacyjnej, której podstawą jest odkrycie zasady zestawienia tekstów (podobieństwa lub różnicy obecnej np.: w dominancie każdego z tekstów, tematyce, strukturze poetyckiej/literackiej).

1.2.            Przyjęcie porządku analizy i interpretacji w zależności od wyznaczonego w tezie/hipotezie podobieństwa lub różnicy. Właściwy dobór i selekcja elementów poddanych analizie. Porównywanie tekstów na wszystkich poziomach ich organizacji.

2. Czynności związane z określonym gatunkowo typem tekstu

2.1. Teksty liryczne

Porównanie tekstów lirycznych przez wybór dominujących spośród obecnych w zestawionych tekstach następujących elementów:

–        sytuacje liryczne w tekstach – typ liryki, charakter podmiotu;

–        sposoby konstruowania sytuacji lirycznych, np.: miejsce, czas, obrazowanie poetyckie (językowe i kompozycyjne);

–        elementy świata przedstawionego (np.: czas, miejsce, przestrzeń poetycka, wątki, tematy, motywy, konwencja literacka).

2.2. Teksty epickie (fragmenty utworów)

Porównanie tekstów epickich lub ich fragmentów przez wybór dominujących spośród obecnych w zestawionych tekstach następujących elementów:

–        sytuacje narracyjne w tekstach – typ epiki, charakter narracji, typ narratora, stosunek narratora do przedmiotu wypowiedzi, faktów, bohaterów, przedmiotów, zdarzeń;

–        sposoby konstruowania sytuacji narracyjnych – miejsce, czas powieściowy/epicki (fabuła epicka, motyw przewodni, akcja, wątki, epizody), obrazowanie literackie (językowe i kompozycyjne);

–        inne elementy świata przedstawionego (np.: tematy, motywy, toposy, konwencja literacka).

2.3. Teksty dramatyczne (fragmenty utworów)

Porównanie fragmentów tekstów dramatycznych przez wybór dominujących spośród obecnych w zestawionych tekstach następujących elementów:

–        sytuacje dramatyczne w tekstach – typ dramatu, charakter i typ bohaterów, ich stosunek do przedmiotu wypowiedzi, faktów, innych bohaterów, przedmiotów, zdarzeń, rola didaskaliów w konstruowaniu sytuacji dramatycznej;

–        sposoby konstruowania sytuacji dramatycznych – miejsce, czas zdarzeń (zdarzenie dramatyczne, motyw przewodni, akcja, wątki, epizody), obrazowanie literackie (językowe i kompozycyjne);

–        inne elementy świata przedstawionego (np.: tematy, motywy, toposy, konwencja literacka).

3. Interpretacja w kontekstach ogólnych i właściwych

Konteksty: literackie, historycznoliterackie, filozoficzne, biograficzne, kulturowe (obejmujące zarówno typowe dla kultury wysokiej, masowej, popularnej zjawiska, jak i elementy innych niż literatura dziedzin sztuki – wskazanych w podstawie programowej).

Sproblematyzowana interpretacja uwzględniająca właściwie wybrane konteksty przyporządkowane porównywanym utworom. Interpretacja porównawcza na poziomie kontekstów uwzględnia również elementy poetyki historycznej oraz świadomość dialogu intertekstualnego. W przypadku kontekstów kulturowych także elementy komparatystyki.

4. Asocjacyjność myślenia

Skojarzenia w granicach wyznaczonych przez sensy utworów i przyjętą metodologię ich opisu (bez jej nazywania).

5. Uogólnienie/podsumowanie wypowiedzi

Polega na wskazaniu podobieństw i/lub różnic oraz tzw. otwarciu „na po czytaniu”.

Podstawą wyboru tekstów jest znalezienie obszaru porównania. Może nim być, np.:

–        temat: ten sam, różnie / podobnie zrealizowany,

–        motyw: ten sam, różnie / podobnie zrealizowany,

–        problem: ten sam, różnie / podobnie realizowany,

–        bohater: ten sam, różnie wykreowany,

–        miejsce: to samo, różnie wykreowane.

Różne/podobne realizacje obejmują np.: sytuację liryczną/narracyjną/dramatyczną, kompozycję, kreację osoby mówiącej, konwencję literacką, środki artystycznego wyrazu, gatunek.

Teksty muszą ze sobą „rozmawiać”, tzn. jeden tekst wobec drugiego powinien być kontynuacją lub nawiązaniem, reinterpretacją motywu/tematu/problemu w obszarach podobieństw i różnic

Zestawienie istotnych wyznaczników rodzajowych

Liryka

Wyraża wewnętrzne emocje, przeżycia i doznania, na ich podstawie buduje refleksje
o świecie i człowieku.

Monolog liryczny to główny rodzaj wypowiedzi (dominująca funkcja ekspresywna).

Podmiot mówiący – jego kształt decyduje o typie liryki:

–        bezpośrednia – „ja” liryczne w 1 osobie l. poj. (wyrażenie jednostkowych refleksji) lub l. mn. (wyrażenie postaw zbiorowości, pokolenia),

–        pośrednia – „ja” liryczne w mniejszym lub większym stopniu ukryte poza światem poetyckim.

Bezosobowa refleksja:

–        wprowadzenie elementów narracji (podmiot zorientowany narracyjnie, środki narracyjno-dramatyczne budują sceny bezpośrednio przez podmiot opisywane),

–        wprowadzenie sytuacji lirycznej, która implikuje pojawienie się bohatera lirycznego.

Funkcja inwokacyjna – wprowadzenie adresata (elementy monologu oratorskiego),

świat poetycki – kreowany w perspektywie wypowiedzi podmiotu mówiącego.

Epika

Opowiada lub opisuje świat przedstawiony, działania bohaterów i okoliczności tych działań; ma charakter dwupłaszczyznowy, obejmujący sytuację narracyjną i fabułę dotyczącą dziejów przedstawionych postaci; dwupłaszczyznowość realizowana jest poprzez dwoistość językową – obok narracji występują wypowiedzi bohaterów.

Narracja to podstawowa forma wypowiedzi epickiej, wprowadza do utworu czynniki stylistycznie ujednolicające.

Narrator – podmiot literacki umieszczony na zewnątrz świata przedstawionego:

–        auktoralny – wszechwiedzący, często  zachowuje dystans wobec opisywanych zdarzeń,

–        personalny – narracja prowadzona z perspektywy bohatera, uczestnika zdarzeń, subiektywna w ocenie świata i zdarzeń,

–        świat przedstawiony o charakterze fabularnym, kształtowany w zależności od wzoru stosowanej fabuły epickiej.

Fabuła:

–        fabuła dająca prymat zależnościom interpersonalnym,

–        fabuła z dominującym czynnikiem zdarzeniowości,

–        fabuła z wyraźnie zarysowaną intrygą,

–        fabuła dostarczająca przesłanek analizom psychologicznym,

–        fabuła dynamiczna, wyraźnie kształtująca bohatera dynamicznego,

–        fabuła jednostajna, kształtująca bohatera statycznego,

–        fabuła z wyraźnie zarysowanym punktem kulminacyjnym, poprzedzonym narastaniem zdarzeń,

–        fabuła z wyrazistymi relacjami przestrzennymi między zdarzeniami,

–        fabuła zorganizowana chronologicznie,

–        fabuła poddana inwersji czasowej,

–        fabuła z dominującymi związkami przyczynowo-skutkowymi,

–        fabuła nastawiona na określone rozwiązanie,

–        fabuła skupiona wokół centralnego zespołu motywów,

–        fabuła rozproszona, zbudowana z epizodów.

Czas powieściowy – istnieje w dwu płaszczyznach:

–        czas narracji,

–        czas fabuły.

Bohater literacki – związany z wprowadzeniem do wypowiedzi form dialogu, charakteryzowany przez pryzmat narracji, wypowiedzi własnych i wypowiedzi innych bohaterów.

Dramat

Przedstawia zdarzenia i bohaterów w sposób bezpośredni, wprowadza pełne usamodzielnienie wypowiedzi oraz działań postaci przez:

–        dialog, czasami elementy monologu są podstawą tekstu głównego,

–        typy monologu dramatycznego (liryczny, narracyjny, moralistyczny),

–        formy przejściowe między monologiem i dialogiem (dialog jako wymiana tyrad, monolog na stronie, zwroty wprost do publiczności),

–        tekst poboczny (didaskalia) jako forma wskazówek autora,

–        zdarzenia dramatyczne jako podstawa konstrukcji świata przedstawionego.

Bohater dramatyczny – związany z konstrukcją zdarzeń i sposobem budowania napięcia dramatycznego

Wskazówki do rozwiązania zadania

Musisz napisać interpretację porównawczą podanych tekstów. Przed przystąpieniem do pracy warto przypomnieć sobie kryteria oceny takiej analizy: A (koncepcja porównywania utworów) i B (uzasadnienie tezy interpretacyjnej). Znajdziesz je w informatorze o egzaminie maturalnym z języka polskiego. Teraz poddaj dokładnej analizie fragmenty tekstów. Warto na marginesie zapisywać uwagi, zaznaczać ważne treści. Hierarchicznie ustal płaszczyzny, które pozwalają na porównanie tych fragmentów. Wybierz najważniejszą z nich i sformułuj koncepcję porównywania tekstów. Pomocne w napisaniu pracy będzie sporządzenie jej planu. Do sformułowanej tezy szukaj argumentów i przykładów w obu analizowanych tekstach. Odczytasz wtedy sensy wynikające z zestawienia utworów. Pamiętaj, aby wszystkie podejmowane działania świadczyły o trafności doboru argumentów i przykładów, a także o ich pogłębionej analizie. Wypowiedź ma tworzyć spójną całość podporządkowaną postawionej tezie interpretacyjnej. Przywoływane argumenty muszą wywodzić się z formy lub/i treści tekstów. Bardzo ważna jest również zgodność wszystkich ustaleń z wymową tekstów. Uzasadnienie tezy powinno być potwierdzone samodzielnie przywołanym, trafnie dobranym, rozwiniętym kontekstem (np.: biograficznym, historycznoliterackim, filozoficznym, kulturowym). W przypadku tego zadania może to być na przykład kontekst historycznoliteracki i następujące elementy (co najmniej jeden lub dwa) z nim związane:

  • geneza utworów,
  • czas powstania,
  • tło historyczne,
  • różne gatunki dramatyczne,
  • różne koncepcje tragizmu,
  • różne kreacje bohatera tragicznego.

 

W podsumowaniu nawiąż do przyjętego we wstępie stanowiska / tezy interpretacyjnej. Uogólnij zebrane argumenty i sformułuj końcowe wnioski. Pamiętaj o uwzględnieniu podobieństw i różnic, które są efektem podjętych działań interpretacyjnych.